در باره نامگذاری آمل نظريه های مختلفی وجود دارد که سه مورد از مهمترین آنها را بررسی می کنیم:

الف) از سرزمين دیلم دو برادر اشتاد و يزدان بطرف مشرق روانه شده و در کنار رودخانه هرهز يک دهی برای خود ساختند و در آنجا زندگی می کردند که اولی را اشتاد رستاق و دومی را يزدان رستاق ناميدند. پس از مدتی اشتاد صاحب دختری شد که در زيبائی نظير نداشت . موقعی که به حد بلوغ رسید شبی به خواب پادشاه بلخ . فیروز شاه آمد که تبرستان نيز از قلمرو حکومت او بود و در عالم خواب فيروز شاه عاشق آن دختر گشت. روز بعد دستور داد به تمام فرمانداران نامه بنويسند که اگر دختری را به نشانه های معين پيدا کردند به خدمت دربار بلخ بفرستند و جایزه خوبی دریافت دارند. مدتها گذشت و از دختر اثری نشد ، ناچار پادشاه شخصی بنام مهر فیروز يکی از جوانان آزموده و کاردان را برای جستن آن دختر روان کرد . مهر فيروز شب و روز گردش و جستجو کرد ، ولی اثری از دختر معين نيافت . پس ازناکامی های زياد و راهپيمايی های سخت در حالی که همراهان و اسب هايشان از کار افتادند و در ميان گل و لای مازندران درمانده بودند ، در کنار رودخانه ای در اهلم به دختری برخور کرد که دارای همان     نشانه ها بود.ناگزیر با دختر به منزلشان رفت و از پدر دختر خواستگاری کرد که آنها با موافقت برادر بزرگتر یزدان به اين امر رضايت دادند .مهر فيروز بوسيله حاکم شهر طوسان ، ده کوسان  ، به پادشاه بلخ پيدا شدن دختر را اطلاع داد. پادشاه هدايا و جواهرات زيادی برای وسيله حرکت و کوچاندن دختر فرستاد و دختر رابا شکوه تمام به بلخ بردند . پادشاه پس از دیدن دختر ، متوجه شد که او نظير ندارد . پس از گفتگوی زياد از دختر پرسيد : زنان ولايت شما را چشم ها خوبتر و دهن خوشبوتر و اندام ملایم تر است ، سبب چيست ؟دختر بزبان محلی گفت : جاويد فرخ خسروخدای انوشه دل جاويد اوج بامدادان سفر ديدنی چشم آوج و آوج تابستان کتان و زمستان پرنيان پوشین تن افروج و آوج سیر و انگسم خوردين دهن افروج  .

 معنی این جملات اين است : آنچه شاهنشاه جهان پرسيدند که چشمان شما چرا سياه است  ؟ علت آن است که هر روز صبح که برمی خيزیم چشمان ما به سبزه ها می افتد و نرمی بدن از آن است که در زمستان پارچه ابريشم و در تابستان کتان می پوشيم و خوشی بوی دهن از آن است که علفی هست به نام مادر جوينه ( ترخون و ریحون ) که خورش غذای ماست. پادشاه گفت:ای دختر شاد باش و خواسته خویش را بيان کن . دختر گفت در ولايت ما آبی است که هرهز (رودخانه هرازفعلی ) نام دارد . خوب است به دستور پادشاه کنار آن رود شهری ساخته که آن را به نام من موسم کنند . شاه دستور داد مهندسين رفتند و در آنجا شهری بنا کردند . نام اصلی جايی که خواستند شهر بسازند پای دشت بود  ، ولی چون ارسال آب رودخانه به آنجا به علت ارتفاع غیر ممکن بود  ، به دستور دختر جای دیگر را برای اين کار اختيار کردند و شهر را در محلی که مانه يا آشیانه سرا می گفتند ساختند و برای دختر چندين قصر ساختند و دور تا دور آن را خندق حفر کردند تا از دشمن آسيب پذیر نباشد و اين شهر را بنام دختر که اسمش آمله بود ناميدند . با گذشت زمان آمله ، آمل گرديد که عربها آن را آمنه خواندند چون معرب به عربی شد عربها دختر خود را آمنه یعنی : تو را مرگ مبادا می ناميدند. که از جمله آن دخترها مادر حضرت رسول الله بنام آمنه بنت وهب می باشد.

شهر آمل دارای چهار دروازه به نامهای : دروازه گيلان ، دروازه گرگان ، دروازه کوهستان ، و دروازه دريا بود و مقدار زمينی که برای ساختن اولیه شهر فراهم کردند چهار صد هکتار بود.

آمله دارای پسری به نام خسرو بود که پس از مرگ پادشاه بلخ ، پادشاهی مقتدر گرديد و آمل را پايتخت خود برگزيد و بيشترين سعی و کوشش خود را صرف ساختن قلعه های محکم و ساختمانهای زيبا و آبادانی اين شهر نمود . حتی دستور داد در بيرون شهر ساختمان و قصر ها بسازند و عمران و آبادی بنمایند.

ب) آمل از یک قوم آريايی به نام آمارد که در آنجا مسکن گزیدند ، گرفته شده است . آماردها اولین گروه مهاجرين ، قوم آريايی بودند که به ايران کوچ کردند و به فلات ايران رسيدند . چون کوههای سخت شاه کوه ، البرز و قفقاز سدی بزرگ برای آنهابود ناگزیر از سواحل جنوبی دريای خزر که از هر لحاظ برای زندگی مردم بدوی ( روستايی ) آمادگی داشت وارد شده و در آنجا مسکن کردند. البته پیش از آن نیز مردمانی در آنجا زندگی می کردند.

ج) طبق عقيده برخی از مورخين ، آمل در واژه تبری به معنی آهوش می باشد . ابن اسفنديار در تاريخ خود نوشته که معنی آمل ، آموش است و در تبری آموش به معنی مرگ مبادا بود . چون آمل در منطقه ای حاصلخيز و جنگلی و خوش آب و هوا و پر از گلهای رنگارنگ ساخته شد آن را آمل یعنی ( ترا هرگز مرگ مباد ) ناميدند ، از اين جهت اسم با مسمايی گرديد زيرا بر اثر حوادث طبيعی چند مرتبه ويران گرديد و دوباره به سرعت ساخته شد.